Mevzuat araştırma Kılavuzu

MEVZUAT ARAŞTIRMA KILAVUZU

 

I-GENEL OLARAK MEVZUAT

Mevzuat; Anayasa ve yasaların yetkili kıldığı otoriteler tarafından çıkarılan objektif, bağlayıcı ve yürürlükte bulunan yazılı kurallar bütünüdür.

Anayasa, Kanunlar, KHK’ler Tüzükler, Yönetmelikler, Bakanlar Kurulu kararları mevzuat kavramının kapsamı içinde kalmakta hatta bir kanun ya da KHK hükmünü iptal eden Anayasa Mahkemesi ve Danıştay Kararları da Mevzuatın bir parçası olmaktadır.

II-MEVZUATIN YAYIMLANDIĞI KAYNAKLAR VE KULLANIM ŞEKİLLERİ

Ülkemizde mevzuat; Devlet eli ile Resmi Gazete, Düstur ve Mevzuat Külliyatlarında yayımlanmaktadır.

1-Resmi Gazete ve kullanımı:

A-Resmi Gazete; 23/5/1928 tarih ve 1322 sayılı Kanunların ve Nizamnamelerin Sureti Neşir ve İlanı ve Mer’iyet Tarihi Hakkında Kanun ile 10/10/1984 tarih ve 3056 sayılı “Başbakanlık Teşkilatı Hakkında Kanun” hükümleri uyarınca Başbakanlık Mevzuatı Geliştirme ve Yayın Genel Müdürlüğünce yayımlanmaktadır.

İlk defa 1831 yılında Takvimi Vekai olarak Osmanlı Devrinde yayımlanan ve 7/10/1920 tarihinde Resmi Ceride adı ile yayın hayatını sürdüren 17/12/1927 günlü 763 üncü sayısı ile bugünkü adını alan Resmi Gazete; 19/6/1970 tarihinde itibaren Milli bayram ve genel tatil günleri dışında Pazar günleri de dahil olmak üzere hergün çıkarılmaktadır. Ancak hizmetin gerektirdiği hallerde ulusal bayram ve genel tatil günlerinde de Resmî Gazete yayımlanabilir.

23/5/1928 tarih ve 1322 sayılı Kanunun 1 inci maddesine göre;

-Kanunlar, tüzükler, bazı TBMM kararları ve Bakanlar Kurulu kararları, anlaşmalar ve kanunlarla Resmi Gazete’de yayımlanması mecburiyeti getirilen bazı mevzuat Resmi Gazete’de yayımlanır. Yayımlanmakta olan Resmi Gazete Yasama-Yürütme ve Yargı Bölümleri ile çeşitli ilanları kapsayan ilan bölümünden meydana gelmektedir.

Yasama-Yürütme ve Yargı Bölümlerinde;

-Kanunlar,

-TBMM Kararları,

-Kanun Hükmünde Kararnameler,

-Tüzükler,

-Yönetmelikler,

-Bakanlar Kurulunun kurulması, atanması, görevini sürdürmesi, Bakanların istifa ve atanmaları, kuruluşların bağlı oldukları Bakanlığın değiştirilmesi, Cumhurbaşkanlığına vekillik etme, Bakanlara vekillik etme, atama kararları gibi tezkereler,

-Milletlerarası Andlaşmalar ve Sözleşmeler,

-Türk Parası Kıymetini Koruma Kararları,

-Bazı Bakanlar Kurulu Kararları,

-Atama Kararları,

-Üniversite Yönetmelikleri,

-Genelgeler,

-Tebliğler,

-Sirkülerler,

-Anayasa Mahkemesi Kararları,

-Yargıtay Kararları, (İçtihadı Birleştirme)

-Danıştay Kararları, (İçtihadı Birleştirme)

-Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Kararları,

-Uyuşmazlık Mahkemesi Kararları,

-Yüksek Seçim Kurulu Kararları,

-Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu Kararları,

-Sayıştay Kararları,

yer almaktadır.

İlan Bölümünde;

-Tebligat Kanununun 29 uncu maddesine göre yayımlanan;

Ceza Mahkemelerince verilen kararlar,

Hukuk mahkemelerince verilen kararlar,

İdare ve vergi mahkemelerince verilen kararlar gibi mahkeme ilanları,

-Genel ve katma bütçeli kamu kurum ve kuruluşlarının, belediyelerin, il özel idarelerinin artırma ve eksilme ilanları,

-İmar planları, vakıf senetleri gibi özel kanunların da Resmi Gazete’de yayımı öngürülen ilanlar.

B) Resmi Gazete Fihristleri:

Resmi Gazete’nin günlük olarak çıkan her sayında yayımlanan mevzuat ile diğerleri  gazetenin son sayfasındaki günlük “İÇİNDEKİLER” bölümünde sayfa numarası yazılarak gösterilmektedir.

Bununla, okuyucunun gazeteyi incelemeden önce ilk anda içindekiler hakkında bilgi sahibi olması ve ilgisini çeken konuyu daha kolay bulabilmesi amaçlanmaktadır.

Ayrıca yılda bir kez çıkarılan Resmi Gazete Fihristlerinde yıl içerisinde çıkarılan Resmi Gazete’lerde yayımlanan mevzuat; mükerrer sayılı Resmi Gazete’leri Gösterir Liste, Kanunlara ait Alfabetik Fihrist, Kanunlar, TBMM Kararları, Kanun Hükmünde Kararnameler, Tüzükler, Bakanlar Kurulu Kararları gibi bölüm başlıkları içerisinde, sayı ve isimlerinin karşısında Resmi Gazete tarih ve sayılı ile Düstur tertip ve cilt numaraları yazılmak suretiyle gösterilmektedir.

Bu fihristler 1991 yılından itibaren üç ayda bir (senede dört kez) yayımlandıkları tarihleri itibariyle, bir kez de yıllık ve nümerik olarak yayımlanacaktır.

C) Resmi Gazete’den Yararlanma Şekilleri:

Resmi Gazete’de aranılan mevzuat;

-Çıkarıldığı tarih bilindiği taktirde; o yılın Resmi Gazete Fihristinden ve niteliği itibariyle yer alabileceği bölüm içinden,

-Çıkarıldığı tarih bilinmediği taktirde; en son fihristten geriye doğru gidilmek ve niteliği itibariyle yer alabileceği bölüm taranmak suretiyle,

bulunabilecektir.

2- Düsturlar ve Kullanımı:

A-Düsturlar; İlk defa Ahmet Cevdet Paşa tarafından, 1863 yılında İmparatorluk Kanunlarından yürürlükte olanları derlenip -Düstur- adı altında yayımlanmıştır.

Günümüzde ise Düsturlar 23/5/1928 tarih ve 1322 sayılı Kanunun 15 inci maddesi ile ve 3056 sayılı Başbakanlık Teşkilatı Hakkındaki Kanunun 10 uncu maddesine göre Başbakanlık Mevzuatı Geliştirme ve Yayın Genel Müdürlüğünce yayımlanmaktadır.

Buna göre Düsturlarda;

-Kanunlar,

-Tüzükler,

-Bakanlar Kurulu Kararı ile Yürürlüğe Konulan Yönetmelikler,

-Milletlerarası Andlaşmalar,

-Anayasa Mahkemesi Kararları,

-İçtihadı Birleştirme Kararları,

-İmtiyaz Sözleşmeleri,

Bulunmaktadır.

Düsturlar belli dönemler için tertiplere ayrılmışlardır. Bu tertiplerden:

Birinci tertip düsturlar: 1863-1908 devrine ait mevzuatı içine alan düsturlardır. 1279-1302 hicri yıllarında bastırılmış olan 1-4 üncü ciltler ve bunların (1-4) zeyli (ekleri) ile taşıdıkları tarihlere göre vaktinde bastırılmayıp, sonradan 1937-1943 yılları arasına tabedilen (1886-1908) tarihleri arasında yürürlüğe giren mevzuatı havi (5-8) inci ciltlerden mürekkep olarak 8 ciltten ve (1-4) zeyilden (ekten) ibarettir.

İkinci tertip düsturlar: Meştutiyetin ilanı tarihi olan 10 Temmuz 1908’den 23 Nisan 1920 tarihine kadar Osmanlı Devleti’nce kabul olunun mevzuata ait olup 12 cilttir. 12 nci ciltteki mevzuat, Milli Mücadele sırasında İstanbul Hükümetince ittihaz edilen ve Büyük Millet Meclisi tarafından hükümsüz sayılan kanun ve kararlardan ibarettir.

Üçüncü tertip düsturlar: 23 Nisan 1920’den 27 Mayıs 1960 tarihine kadar süren dönemdeki mevzuatı içine alır ve 41 cilttir.

Dördüncü tertip düsturlar: 27 Mayıs1960- 1 Kasım 1961 tarihleri arasındaki mevzuatı toplanmıştır.

Beşinci tertip düsturlar: 1 Kasım 1961 tarihinden günümüze kadar olan mevzuatı kapsamaktadır. 1990 yılı itibariyle 29 cilttir.

Düsturlardaki metinler kronolojik (tarihi) sıraya göre yer almaktadır. Düstur ciltleri bir önceki yılın Kasım ayından bir sonraki yılın Ekim ayı sonuna kadar çıkan mevzuatı kapsar.

B- Düstur Fihristleri: Her cildin ilk sayfasında cildin hangi tür metinleri kapsadığı, kanun ve kanun hükmünde kararnameler, TBMM kararları ile andlaşma ve sözleşmelerin hangi sayılarını içerdiği kısaca yazılmaktadır.

Ayrıca her cildin baş tarafında (tarihlerine göre) ve sonunda adlarının baş harflerine göre (Alfabetik) fihrist olmak üzere iki fihrist yayımlanmaktadır. Tarihi fihristlerde, ayrıca mevzuat kendi içinde, “Kanunlar”, “TBMM Kararları” gibi türlerine göre bölümlere ayrılmış bulunmaktadır. Her metin ilgili olduğu bölüm içerisinde kabul tarih ve numarası ile ismi ve düsturun hangi sayfasında yer aldığı gösterilmek suretiyle yazılmaktadır.

Osmanlı dönemine ait I ve II nci tertiplerin Genel Fihristleri üçüncü tertip düsturlarında 1-38 inci ciltlerini kapsayan “Genel Tahlili Fihrist I” ve üçüncü tertibin 39-41 inci ciltleri ile dördüncü tertibin I inci cildini kapsayan “Genel Tahlili Fihrist II” adı altında genel fihristleri yayımlanmıştır.

C- Düsturlardan Yararlanma Şekilleri: Düsturlardan aranılan mevzuat metninin, türü, çıkarıldığı tarih ya da dönem, mevzuat metninin adı ve sayısı gibi bilgilerden hareketle bu fihristlerden yapılan taramalar sonucu bulunması mümkündür.

Şöyleki:

            a) Yalnız tarihi bilinen mevzuat:

            -Mevzuatın tarihine göre önce kaçınca tertip Düsturda olduğu tespit edilir.

            -İlgili tertibin içerisindeki ciltlerin baş taraflarındaki cildin içinde mevcut mevzuatın yayım yılından hangi ciltte olduğu bulunur.

-Ait olduğu cildin tarihi fihristinden de; mevzuatın türüne göre ayrılmış bölüm içerisinde yapılacak taramalardan aranılan mevzuatın yer aldığı sayfaya ulaşılır.

            b) Yalnız sayısı bilinen mevzuat:

            -Cumhuriyet döneminde çıkarılan mevzuatın üç tertip halinde olduğu dikkate alınarak her üç tertibin bu sayıyı içeren cildi bulunur. Bu cildin fihristindeki mevzuat türüne göre ayrılan bölümden sayıya tekabül eden mevzuatın adı ve sayfası bulunabilir.

            c) Yalnız adı bilinen mevzuat:

            -Üç ve dördüncü tertip Düsturlar için hazırlanmış olan “genel tahlili fihrist”lerin Alfabetik Fihrist bölümünden adının baş harfi esas alınarak mevzuatın yayınlandığı Düsturun tertip ve cilt sayısı, bu Düstur cildinin fihristinden de sayfası tespit edilebilir.

            Her cildin arkasında mevcut alfabetik fihristlerden  tarama yapmak suretiyle de aranabilir.

            Ayrıca; Başbakanlık Mevzuat Külliyatlarındaki her mevzuatın başlığı altındaki klişelerden sayısı, yayımlandığı Resmi Gazete ve Düsturun tertip, cilt ve sayfası yazılı bulunmaktadır. Bu sebeple Düsturlarda aranan mevzuatın bu külliyatlardan ya da Resmi Gazete Fihristlerinden yararlanılarak bulunması mümkündür.

            3- Başbakanlık Mevzuat Külliyatı ve Kullanımı:

            Başbakanlık Mevzuat Külliyatı 1987 yılında yayımlanmış olup 5 ayrı külliyattan meydana gelmektedir.

            A-Yürürlükteki Kanunlar Külliyatı ve Fihristi: Bu külliyat, biri “Fihrist” olmak üzere yedi cilttir.

            Fihrist cildi;

            a) Osmanlı Mevzuatından halen yürürlükte bulunan kanunlar ve bu kuvvetteki nizamnamelerin Fihristi,

            b) 12/2/1924 tarihinde çıkan I sayılı Ağnam Resmi Kanunundan başlayıp bu güne kadar çıkan tüm kanunların “Nümerik Fihristi”,

            c) Alfabetik Fihrist

            olarak üç ayrı bölümden oluşmaktadır.

            Nümerik Fihrist kendi içinde “23/4/1920-27/5/1960”, “27/5/1960-25/10/1961”, “25/10/1961- bugüne kadar” çıkan kanunlar şeklinde bölümlere ayrılmıştır. Bir başka deyişle, üçüncü, dördüncü, beşinci tertip kanunlar aralarına kapak konulmak suretiyle belirgin hale getirilmişlerdir.

            Fihristte yürürlükte olan kanunlar siyah puntolar ile yazılmış ve külliyatta yayımlandıkları cilt ve sayfa numaraları karşılarında gösterilmiştir. Yine yürürlükte olup ana kanunlarda değişiklik yapan veya ek hüküm getiren kanunlar siyah punto ile yazılmış ve külliyatta işlendikleri ana kanunun cilt ve sayfa numaraları karşılarında gösterilmiştir. Yürürlükte olmayan kanunların karşılarında hangi kanunla kaldırıldığı ya da hangi Anayasa Mahkemesi kararı ile iptal edildiği, yayımlandığı Resmi Gazete belirtilerek yazılmış bulunmaktadır. Külliyatlarda yayımlanmayan kanunların nitelikleri hakkında (bütçe, özel, af gibi) karşılarında açıklama yapılmıştır.

Alfabetik Fihrist; Yürürlükteki Kanunların, kanun başlıklarının ilk kelimelerinin baş harfi esas alınmak, ilk kelimeleri siyah ve büyük puntolarla yazılmak suretiyle düzenlenmiştir.

Ayrıca kamuoyunda bazı kanunların adlarının içinde geçen deyimlerle ya da işledikleri konularla tanınması nedeniyle, bu kanunlar, yaygın olan isimlerinin ilk kelimesinin baş harfine göre ve siyah punto büyük harf ile belirtilmek ve kanunun orijinal adı parantez içinde yazılmak suretiyle alfabetik fihristte yer almaktadırlar.

Yürürlükteki Kanunlar Külliyatının diğer altı cildine; bütçe kanunları, anlaşmalar, özel kanunlar, genel af kanunları, Cumhurbaşkanlığından TBMM’ne iade edilen (veto) kanunlar dışında kalan ve halen yürürlükte olan kanunlar alınmışlardır.

Ayrıca Osmanlı Mevzuatı içerisinde yer alan ve günümüzde de yürürlükte olan kanunlara birinci cildin başında ayrı bir bölüm halinde yer verilmiş bulunmaktadır.

B- Yürürlükteki Kanunlar Külliyatından Yararlanma Şekli:

a)                  Tarih ve sayısı bilinen kanun; Fihristin nümerik kısmından aranmak suretiyle yürürlükte olup olmadığı, yürürlükte ise hangi cilt ve sayfada yer aldığı bulunur.

b) Yalnız tarihi bilinen kanun; nümerik fihristin ilgili döneme ait bölümünden tarama yapmak suretiyle bulunur.

c) Yalnız sayısı bilinen kanun; her üç döneme ait bölümde bu sayının mevcut olup olmadığına bakılıp aranan konu ile ilgili cilt sayısı ve kanun sayısı tespit edilir.

d) Yalnız adı bilinen kanun; alfabetik fihristten bulunabilir.

e) Günlük dilde konuşulan ismi bilinen kanun da, bu isimle alfabetik fihristte aranabilecektir.

C- Yürürlükteki Bazı Kanunların Mülga Hükümleri Külliyatı ve Fihristi:

Yürürlükten kaldırılmış olan Kanunların da yürürlükte bulundukları zamanlarda vuku bulan olaylar ve işlemler için her zaman uygulanacağı düşünülerek “Yürürlükteki Kanunlar Külliyatı”nda yer alan bazı kanunların mülga hükümleri bu külliyat içinde iki cilt halinde derlenmiş olup, Külliyat, föy-volant sistemiyle yayımlandığından ve bundan sonra yürürlükten kaldırılacak veya değiştirilecek olan hükümler de ilave edilmek üzere abonelere ek olarak gönderileceğinden bu uygulamayı kolaylaştıracak bir sistem geliştirilmiştir:

            a) Asıl kanunun hükümlerini değiştiren veya ilga eden kanunlar, nümerik ve tarih sırası ile ve “… tarih ve …. sayılı kanunla yürürlükten kaldırılmış veya değiştirilmiş hükümlerin metinleri” başlığı altına alınmışlardır.

            b) Bunların, hangi maddeleri değiştirdiği veya yürürlükten kaldırdığını tesbitte ve aramada kolaylık sağlaması gayesiyle değiştiren kanunun altına parantez içinde madde numaraları topluca yazılmıştır.

            c) Değiştirilmiş ve yürürlükten kaldırılmış olan metnin, hangi kanunun hükmü olduğu, madde numarasının karşısında şerh verilerek belirtilmiştir.

            Ayrıca, her kanunun sonuna, ek ve değişiklik getiren kanunların yürürlüğe giriş tarihlerini gösteren bir liste ilave edilmiştir.

            Aranan kanunun kolayca bulunması bakımından Külliyata bir genel nümerik fihrist; bir ek ve değişiklik getiren kanunları kapsayan ayrıntılı nümerik fihrist, bir de alfabetik fihrist konulmuştur.

            Ayrıca “Yürürlükteki Kanunlar Külliyatı”nda yer alan kanunların başlığı altındaki klişelerde; mülga hükümler külliyatında yer alıp almadığının bilinmesi bakımından “Mülga Hükümler Külliyatı”nın cilt ve sayfa numaraları gösterilmiş bulunmaktadır.

            D- Yürürlükteki Bazı Kanunların Mülga Hükümleri Külliyatından Yararlanma Şekilleri:

            Bu Külliyattan yararlanabilmek için aşağıdaki yolun izlenmesi gerekecektir.

            -Üzerinde çalışılan yürürlükteki kanunlar külliyatından, aranan kanunun mülga hükümler külliyatında yer alıp almadığı, cilt ve sayfaları tespit edilebilecektir.

            -Kanunun sayısı biliniyorsa “Mülga Hükümler Külliyatı”nın nümerik fihristinden,

            -Sadece adı biliniyorsa alfabetik fihristinden yararlanarak istenen ana kanun bulunabilecektir.

            -Ana kanunun bulunduğu cilt ve sayfanın tesbitinden sonra da, kendi içerisindeki bölüm başlıklarından yararlanarak aranın eski hükme ulaşılabilecektir.

            E- Kanun Hükmünde Kararnameler Külliyatı ve Fihristi:

            Bu Külliyatta; Anayasa’nın 91 inci maddesine göre ve yetki kanunlarına dayanılarak Bakanlar Kurulunca çıkarılan KHK’lerden yürürlükte olanları derlenmiş bulunmaktadır.

            Külliyatın başında yayımlanan ve 1 numaralı KHK’den başlamak suretiyle numara esasından hareketle bugüne kadar çıkan KHK’leri içine alan fihristte; KHK’nin yürürlükte olup olmadığı, yürürlükte ise ve müstakil olarak çıkmışsa KHK külliyatında yayımlandığı sayfa,  tali nitelikte bir KHK ise işlendiği kanunun ilgili cilt ve sayfası yazılmaktadır. Yürürlükte değil ise ya da kanunlaşmışsa bu durumları da açıkça belirtilmektedir.

           

            Alfabetik Fihrist ise, KHK’ler Külliyatında metni yayınlanan KHK başlıkları esas alınmak ve ilk kelimeleri siyah puntolarla yazılmak suretiyle düzenlenmiştir.

            Ayrıca kamuoyunda bazı KHK’ler adlarının içinde geçen deyimlerle ya da işledikleri konularla tanındıklarından bu KHK’ler yaygın olan isimlerinin ilk kelimesinin baş harfine göre veya siyah punto büyük harf ile belirtilmekte ve KHK’lerin orijinal adı parantez içine yazılmak suretiyle, alfabetik fihristte yer almaktadırlar.

            F-Kanun Hükmünde Kararnameler Külliyatından Yararlanma Şekilleri:

            Bu Külliyatta aranmakta olan KHK’nin;

            -Yalnız sayısı biliniyor ise, cildin başındaki fihristten sayı sırası içerisinde bulunabilecektir. Burada, “Durum” kısmında yapılan açıklamaya göre de metne ulaşılacaktır.

            -Yalnız orijinal adı ya da tanındığı kısa adı biliniyorsa, Alfabetik Fihristten yararlanılması gerekecektir.

            -Yalnız tarihi bilindiği takdirde nümerik fihristten tarama yolu ile bulunması mümkündür.

            G- Yürürlükteki Tüzükler Külliyatı ve Fihristi:

            Bu külliyat halen yürürlükte bulunan Tüzükleri kapsamakta olup üç cilt halinde yayımlanmıştır.

            Külliyatın ilk cildinin başında üç ayrı şekilde düzenlenen fihrist kısmı yer almaktadır.

            Bunlar:

            -Tüzüğün dayanağını teşkil eden kanunlara göre nümerik Fihrist,

            -Tüzüğü yürürlüğe koyan kararname numarasına göre Fihrist,

            -Alfabetik Fihrist.

            H-Yürürlükteki Tüzükler Külliyatından Yararlanma Şekilleri:

            Bu külliyatta aranmakta olan tüzüğün;

            -Kararname numarası biliniyorsa “Tüzüğü yürürlüğe koyan kararname numarasına göre Fihris’e,

            -Tüzüğün dayanağı olan ya da olabilecek kanun biliniyorsa “Tüzüğün dayanağını teşkil eden kanunlara göre nümerik Fihrist’e,

            Bakarak tüzüğün yer aldığı cilt ve sayfa numarası bulanabileceklerdir.

            I-Bakanlar Kurulu Kararı ile Yürürlüğe Konulan Yönetmelikler Külliyatı ve Fihristi:

            Bu külliyat sadece Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulmuş olan ve halen yürürlükte bulunan yönetmelikleri içermekte olup iki cilt halinde yayımlanmıştır.

            Külliyatın ilk cildinin başında üç ayrı şekilde düzenlenen fihrist kısmı yer almaktadır:

            -Yönetmeliğin dayanağını teşkil eden kanunlara göre nümerik fihrist,

            -Yönetmeliği yürürlüğe koyan kararname numarasına göre fihrist,

            -Alfabetik Fihrist.

            İ- Bakanlar Kurulu Kararı ile Yürürlüğe konulan Yönetmelikler Külliyatından Yararlanma Şekilleri:

Bu Külliyatta aranan yönetmeliğin;

-Kararname numarası biliniyorsa “Yönetmeliği yürürlüğe koyan kararname numarasına göre Fihrist”e,

-Yönetmeliğin dayanağı olan ya da olabilecek kanun biliniyorsa, “Yönetmeliğin dayanağını teşkil eden kanunlara göre Nümerik Fihrist”e,

-Yönetmeliğin adı biliniyorsa “Alfabetik Fihrist”e,

Bakarak yönetmeliğin cilt ve sayfa numaraları bulunabilecektir.